Tôi và thằng em tôi gần như tuần nào cũng nói chuyện với nhau. Hôm trước nó gọi cho tôi nói là công ty nó sắp sa thải 5-9% nhân viên ở Mỹ. Nó lo lắm, nó sợ nó bị mất việc nhưng nó không biết phải làm sao. Nó bực mình cảm giác không làm gì được chỉ biết ngồi chờ, một cảm giác lo lắng mà không thể hành động để thay đổi cục diện. Nó nói mà tôi có thể nhìn thấy đầu bên kia nó cứ đứng lên, ngồi xuống.

Có lẽ tôi cần phải nói thêm thằng em tôi là người như thế nào. Nó ham học gấp 10 lần tôi, và làm việc giỏi hơn tôi rất nhiều thời tôi còn bằng tuổi nó. Từ bé, nó làm gì cũng mục tiêu định hướng rõ ràng, và không bao giờ bỏ cuộc. Nộp đơn học đại học, rồi cao học hay đi xin việc, việc gì nó cũng đều dồn hết tâm trí sức lực, làm gì cũng hết mình đến nơi đến chốn. Nó thuộc dạng “hết keo này ta bày keo khác”, bày chừng nào hết keo thì thôi. Backup plan nó phải có ít nhất 3 cái mới chịu. Bởi vậy, tôi hiểu được sự đứng ngồi không yên của nó khi nó nghe tin.

“Em phải làm gì đây?”, nó hỏi tôi. Tôi nghĩ một lúc, rồi trả lời nó ngắn gọn, “Tuấn không làm được gì cả. Nếu điều đó thực sự xảy ra, hãy học cách chấp nhận nó, rồi tìm việc khác”. Nó im lặng một hồi xong bảo tôi là nó suy nghĩ về điều đó. Dù nói thế, nhưng tôi thấy miệng nó có vẻ mấp máy như muốn cãi lại (thằng em tôi thuộc loại rất hay lý sự mà). Tôi nghĩ với nó, đây là một trong lời khuyên tệ hại nhất nó từng nghe. Nhưng với tôi, nó là một trong những điều hay ho nhất tôi từng được biết.

Epitetus, nhà hiền triết của chủ nghĩa khắc kỷ (stoicism), nói rằng trong cuộc đời này, mọi thứ đều rơi vào 2 trạng thái:

  • Điều chúng ta hoàn toàn kiểm soát được (things that are up to us)
  • Điều chúng ta không kiểm soát được (things that aren’t up to us)

Giáo lý này sau đó được William B. Irvine trong cuốn sách A guide to a good life: The ancient art of stoic joy (tạm dịch: Nghệ thuật sống của chủ nghĩa khắc kỷ để có một cuộc sống tốt hơn) phân tích và giới thiệu thêm trạng thái thứ 3 để phản ánh xã hội hiện đại: Điều chúng ta chỉ kiểm soát được một phần (things are not completely up to us)

Irvine nói rằng hãy tưởng tượng bạn đang thi đấu một trận tennis. Bạn không thể kiểm soát được việc bạn có chiến thắng hay không, nhưng bạn có thể kiểm soát được việc đã tập luyện và cố hết sức chưa, và điều đó có thể ảnh hưởng đến kết quả của trận đấu. Chúng ta cần hiểu và phân biệt được đâu là điều chúng ta có thể làm, điều gì không thể để có được một đời sống tinh thần tốt hơn.

Trong lời cầu nguyện an tĩnh (the serenity prayer) Reinhold Niebuhr viết vào năm 1934, mà giờ đây được sử dụng rất nhiều trong nhà thờ, quân đội Mỹ và những cộng đồng giúp cai nghiện rượu, có câu:

God, grant me the serenity; to accept the things I cannot change; the courage to change the things I can; and the wisdom to know the difference.

Tạm dịch: Lạy Chúa, cho con được an tĩnh; để chấp nhận những điều con không thể thay đổi; can đảm để thay đổi những điều con có thể; và sự khôn ngoan để biết sự khác biệt giữa hai điều.

Hãy nhớ rằng trong những điều chúng ta có thể kiểm soát, mục tiêu chúng ta đặt ra cho bản thân là một trong số đó. Nếu chúng ta biết rằng việc thắng một trận tennis không nằm trong kiểm soát của chúng ta, thì thay vì chúng ta đặt mục tiêu là chiến thắng (khách quan, ngoài tầm kiểm soát), chúng ta hãy đặt mục tiêu là cố gắng hết mức mình (chủ quan, trong tầm kiểm soát). Việc thay đổi cách nhìn nhận về mục tiêu sẽ giúp chúng ta giảm bớt phiền muộn và thất vọng nếu chúng ta có thua cuộc. Dù có thua, miễn sao chúng ta đã thực sự cố gắng hết sức, chúng ta có tâm an nhiên hơn.

Sam Berns là một cậu bé sinh ra đã mắc bệnh lão hoá (progeria). Dù còn nhỏ nhưng đã mang hình hài của một ông lão. Trên thế giới này, theo cậu nói, chỉ có 350 trẻ em mắc bệnh này mà thôi. Người mắc bệnh này sẽ không phát triển, chết trẻ và mắc những căn bệnh của người già. Cậu mất năm 2014, khi cậu 17 tuổi.

Những tưởng cậu sẽ sống một cuộc đời buồn bã đau khổ của sự bất hạnh của mình. Nhưng không, cậu đã sống một cuộc sống rất hạnh phúc. Trong bài TedTalk của mình về My philosophy of a happy life (tạm dịch: Triết lý của tôi về một cuộc sống hạnh phúc), Sam nói rằng:

Be OK with what you ultimately CAN’T do, because there is so much you CAN do.

Sam Berns

Tạm dịch: hãy biết chấp nhận những điều bạn là không thể làm, vì có rất nhiều điều khác bạn có thể làm.

Sam không thể thay đổi được sự thật rằng cậu bị bệnh (things that aren’t up to us). Thay vì dành cả cuộc đời khổ sở cảm thấy thiệt thòi, bất công, cậu đã dành những năm tháng được sống để thật sự sống, cố hết sức mình vào những việc cậu có thể làm (things that are up to us) để hưởng trọn niềm vui của cuộc sống. Cũng như Sam, chúng ta cần thay đổi quan điểm của chúng ta về sự kiểm soát.

Sam Berns

Chúng ta muốn người chúng ta thương, thương chúng ta nhưng lại không thể kiểm soát việc người đó có thương lại mình hay không. Chúng ta làm mọi cách để họ thương chúng ta, nhưng không thành, và rồi cảm thấy buồn bã và chán chường. Thay vì thế, chúng ta nên chọn một mục tiêu chủ quan hơn, trong tầm kiểm soát của chúng ta hơn, như cố gắng hết sức để bản thân trở thành một tốt, một người đáng yêu. Công việc cũng vậy, chúng ta chỉ có thể làm việc hết mình, hết khả năng còn việc chúng ta có thăng chức, hay một ngày nào đó bị đuổi việc thì nằm ngoài sự kiểm soát của chúng ta.

Chúng ta có thể kiểm soát bản thân, hành động của mình, nhưng không thể kiểm soát người khác, hay hành động của họ. Nói cách khác, chúng ta chỉ có thể kiểm soát việc chúng ta làm, và phản ứng của chúng ta với mọi thứ xung quanh. Ví dụ như cơn giận có thể đến mà chúng ta không kháng cự được, nhưng quyết định có hành động vì nó hay không là tuỳ thuộc vào chúng ta. Chúng ta kiểm soát nỗ lực của bản thân chúng ta đặt vào trong cuộc sống này. Chúng ta chỉ có làm điều gì tốt nhất chúng ta có thể.

Kết

Tôi cũng từng là người muốn níu kéo nhiều thứ, và cảm thấy rất khó chịu khi mọi thứ không theo đúng ý muốn của mình. Nhưng dần dần tôi học được cách chấp nhận, và buông bỏ để sống một cuộc sống hạnh phúc hơn. Tôi dần nhận ra đâu là nơi cần bỏ vào năng lượng, đâu là không. Bằng cách hiểu được điều gì nằm trong tầm kiểm soát, những cuộc cãi vã, những điều không may xảy ra trở nên bớt quan trọng với tôi hơn. Tôi sẽ hiểu tôi không thể kiểm soát người khác nói gì, hay làm gì. Tôi chỉ có thể kiểm soát được chính bản thân tôi.