Tôi là người thích đọc sách. Năm 2020, tôi đã đọc hơn 30 cuốn sách. Nếu bạn cũng là người thích đọc sách như tôi, bạn sẽ quan tâm đến vấn đề làm sao để nhớ hết những gì mình đã đọc. Đây đã từng là một vấn đề rất lớn với tôi, nhưng cách đây 2 năm tôi đã tìm ra được chân lý của đời mình. Hôm nay tôi sẽ chia sẻ 6 cấp độ đọc từ thấp đến cao, và đưa ra nhận xét đâu là cách đọc hiệu quả nhất. Tôi mong bài viết này sẽ đưa ra một cách nhìn mới mẻ về việc đọc và đưa văn hoá đọc sách lên tầm cao hơn

1. The Muggle

Chúng ta khởi đầu sự nghiệp đọc của ta từ cấp độ 1 – người bình thường. Nói đơn giản là chúng ta chỉ biết đọc thôi, mở sách ra đọc xong đóng sách lại. Không ghi chú, không bôi đen bôi đỏ. Chúng ta không chủ động liên kết với nội dung và chỉ đơn giản là đọc một cách thụ động. Cấp độ này có một vấn đề rất lớn là khi chúng ta đọc càng nhiều, với một khối lượng thông tin đồ sộ ta tiếp nhận qua sách, chúng ta không thể “tiêu hoá” được hết nếu chỉ dựa vào trí nhớ.

Ở cấp độ này nếu đọc tiểu thuyết hoặc truyện ngôn tình thì không sao nhưng nếu bạn đọc sách kinh doanh, sách triết học, những loại sách cung cấp kiến thức thì sẽ là vấn đề. Vì đối với những loại sách này, chúng ta sẽ có nhu cầu lưu lại những cái hay, cái tinh tuý của quyển sách. Do đó, cấp độ này là chưa đủ đô và chúng ta cần phải bước lên cấp độ 2.

2. The Squib (Á phù thuỷ)

Đây là cấp độ cao hơn vì bây giờ chúng ta đã biết được vài “phép thuật” cơ bản: highlight và ghi chú (notes). Chúng ta bắt đầu ghi chép lại những điều đọc trong sách mà ta thấy tâm đắc. Nếu mọi người dùng Kindle, hay iBooks thì sẽ dễ dàng hơn một chút. Còn nếu không thì có thể dùng bút highlight, hoặc bút viết để ghi chú trên sách giấy.

Nhưng việc highlight và ghi chú cũng không giúp ích được gì nhiều cho chúng ta. Thứ nhất, chúng ta không nhớ hết được những gì chúng ta đã ghi chú, và khoa học đã chứng minh rằng highlight hay gạch chân (underline) không giúp ích cho trí nhớ. Thứ hai, những ghi chú đó nằm trong Kindle, iBooks, sách giấy một cách không có hệ thống nên chúng ta đọc xong cũng rất ít khi đụng tới.

Tôi đã ở cấp độ này rất lâu. Phải đến tận năm 2019 tôi mới thoát khỏi cấp độ này tiến lên cấp độ cao hơn.

3. The Elf (Yêu tinh)

Ở cấp độ này chúng ta có một hệ thống để giúp chúng ta xem lại ghi chú của những cuốn sách ta đã đọc. Đầu năm 2019, tôi phát hiện ra một ứng dụng giúp tôi làm điều đó – Readwise. Readwise sẽ ứng dụng giúp tổng hợp lại tất cả các ghi chú từ iBooks, hay Kindle (và nhiều ứng dụng khác) rồi mỗi ngày sẽ gửi đến email của bạn 5 ghi chú bất kỳ. Readwise còn có những tuỳ chỉnh hay ho như cho phép bạn tăng tần suất cuốn sách nào đó, hoặc một ghi chú cụ thể nào đó xuất hiện nhiều hơn so với những cuốn sách khác.

Những tháng đầu tiên khi tôi dùng chương trình này, ngày nào tôi cũng mở email ra để đọc. Tôi có hơn 2,000 highlights và ghi chú và có những quyển sách tôi đọc từ lâu mà không xem lại. Nhờ Readwise mà tôi phát hiện có những ghi chú rất hay ho từ thời xa xưa mà mình không nhớ. Sau này tôi không đọc hằng ngày nữa mà chuyển tuỳ chọn qua gửi hằng tuần.

Gần đây Readwise nâng cấp lên không những là gửi mail, ứng dụng này có thể gửi thẳng ghi chú (cập nhật tự động và liên tục) đến những app dùng để quản lý notes (note-taking app) như Evernote, Notion, Roam Research để người dùng có thể dễ dàng xem lại. Tôi hiện tại đang dùng Notion nên tất cả notes của tôi đang được nhập vào 2 ứng dụng này.

Tuy nhiên cấp độ này cũng không phải là cách đọc hiệu quả vì những gì bạn làm cho đến cấp độ này vẫn chỉ là quản lý highlight và ghi chú một cách thụ động. Dù là những ghi chú của bạn đã được tập trung lại nhưng nó vẫn còn rất lan man (một cuốn sách bạn có thể có đến 100 ghi chú) và không được hệ thống hoá theo kiến thức hay chủ đề. Nếu chỉ làm đến cấp độ này, bạn chỉ có thể hy vọng một ngày nào đó bạn rảnh rỗi, bạn sẽ vào đây lục lọi, xem lại mớ bòng bong hỗn loạn này.

Do đó, bạn cần phải nâng cấp bản thân lên cấp độ 4.

Lưu ý: bạn hoàn toàn có thể dùng những ứng dụng khác, thậm chí là Word hay Google Docs nếu nó hiệu quả cho bạn. Cái tôi muốn nói ở đây là bạn cần có một nơi để tập trung tất cả những ghi chú để dễ dàng tham khảo sau này.

4. Harry Potter

Từ cấp độ này trở đi bạn trở thành con người mới. Tôi gọi cấp độ này là Harry Potter vì Harry Potter là hiện thân của sự dũng cảm. Bạn cần phải có “can đảm” để bước ra khỏi những phạm trù thông thường và áp dụng những điều mới giúp ta nhớ, hiểu, và biến những gì chúng ta đọc thành kiến thức của bản thân.

Ở cấp độ này, bạn không những đọc, viết ghi chú xuống, tổng hợp và xem lại các ghi chú của mình (tất cả các bước ở trên), và bạn còn sẽ viết một tóm tắt ngắn về những gì bạn đọc được.

Trong việc học, có một chân lý mà không ai cũng biết đó là chúng ta nhớ những gì chúng ta học không phải thông qua việc ghi chép và ôn bài. Khoa học chứng minh rằng chúng ta nhớ kiến thức thông qua việc làm bài kiểm tra thường xuyên. Vì kiểm tra giúp chúng phải vận dụng trí não để nhớ lại những gì đã học, qua đó chúng ta sẽ nhớ lâu hơn.

Việc đọc cũng vậy, đọc không là chưa đủ. Chúng ta phải viết xuống những gì chúng ta suy nghĩ về cuốn sách đã đọc. Thông qua phương pháp này, chúng ta sẽ “vận công” trí nhớ và nhờ đó nội dung cuốn sách sẽ khắc ghi vào đầu ta lâu hơn.

Một số gợi ý cho việc viết tóm tắt:

  1. Tóm tắt cuốn sách trong 3 câu;
  2. Ấn tượng của bạn về cuốn sách;
  3. Cuốn sách có làm thay đổi bạn không? Tại sao có, hoặc tại sao không?;
  4. 3 câu nói trong cuốn sách mà bạn tâm đắc nhất.

Quá đơn giản phải không? Lưu ý là tóm tắt ngắn của bạn phải là do bạn tự viết ra – không được cắt dán từ trong sách.

Một khi bạn đã thành thạo bước này rồi thì bạn đã sẵn sàng để lên cấp độ 5.

5. Hermione

Hermione là một đứa mọt sách, nên cấp độ này đặt tên là Hermione là rất chuẩn. Vì ở cấp độ này, bạn không dừng lại ở việc ghi những tóm tắt ngắn mà bạn còn viết tóm tắt chi tiết hơn, có thể phân ra thành chương mục của cuốn sách. Nghe có vẻ rất mất thời gian, và công sức nhưng bạn hãy nhớ rằng việc học, việc thu lượm kiến thức vốn là việc mất thời gian. Bạn phải tập cho mình thói quen tự vấn về những gì mình đọc sẽ giúp cho bạn nhớ lâu hơn.

Có thể là sau này tôi sẽ làm một bài viết cụ thể hơn về cách viết tóm tắt một cuốn sách. Tôi dùng phương pháp gọi là progressive summarization (tạm dịch: tóm tắt liên tục) của Tiago Forte để chiết xuất ra được những phần cốt lõi của cuốn sách và sau đó tôi sẽ chia việc tóm tắt thành 5 mảng chính:

1- 🔑 Đại ý (Key Idea) – những ý chính tác giả muốn đưa ra trong bài viết;

2- 💡 Ý tưởng gợi cảm hứng (Inspiration): những ý tưởng, nội dung khơi gợi cảm hứng cho tôi;

3- 💬 Câu nói hay (Quote): những câu hỏi trong sách mà tôi thích và đáng lưu lại;

4- 🗣 Điểm đáng bàn luận (Talking points): những điểm nêu trong sách mà có thể có những ý kiến trái chiều;

5- 🤯 Ý tưởng xuất sắc (Mind blowing): những ý tưởng thay đổi nhân sinh quan của tôi (nói thật là khá hiếm)

Bạn có thể tham khảo những review trên Goodreads để lấy ví dụ về cách họ review tóm tắt một cuốn sách nào đó. Tuy Goodreads là nơi lý tưởng để bạn chia sẻ suy nghĩ về sách và kết bạn với những người yêu sách khác, bạn đừng nên chỉ viết tóm tắt trên Goodreads mà bạn vẫn cần có nơi để lưu trữ cho riêng mình.

Một khi bạn đã có một “gia tài” đồ sộ lưu trữ toàn bộ những kiến thức bạn học được từ sách, bạn sẽ có xu hướng tham khảo chéo những kiến thức đó, hình thành nên một “mạng nhện” kiến thức (knowledge web) – đó là lúc bạn bước lên cấp độ cuối cùng, đạt đến đỉnh cao của việc đọc sách.

6. Dumbledore

Đây là cấp độ của sự thông thái. Dumbledore có được sự thông thái đến từ chiêm nghiệm qua những trải nghiệm sống. Chúng ta cũng có thể được thông thái đó, thông qua sách.

Ở cấp độ này, chúng ta sẽ làm một việc là thường xuyên xem lại những ghi chú, những tóm tắt chúng ta đã viết. Rồi dần dần, bạn sẽ có xu hướng tham khảo chéo và rút ra bài học, hoặc ý tưởng lớn hơn dựa trên những gì bạn đã đọc. Suy nghĩ của bạn không còn gói gọn hoặc chịu ảnh hưởng của một cuốn sách; cách nhìn sự việc của bạn trở nên đa chiều hơn.

Nên nhớ, sự nghiêm kỵ của việc đọc sách là dùng chính lời của tác giả để làm kiến thức của mình. Bạn phải tự viết lại kiến thức trong sách theo ý nghĩ của bạn. Cùng là 1 cuốn sách nhưng tôi và bạn có thể đúc kết ra 2 bài học khác nhau. Đó chính là cái hay của việc đọc sách.

Kết

Tôi biết rất khó để đạt đến cấp độ cuối cùng. Bản thân tôi cũng chỉ mới là thực tập sinh cho Dumbledore. Tôi nghĩ cho những người đọc sách nghiêm túc và muốn “chiết xuất” những điều hay trong sách – đọc không phải chỉ để đọc – bạn cần ít nhất lên đến cấp độ 4 (Harry Potter) – viết ra những tóm tắt ngắn về cuốn sách bạn đã đọc. Có như vậy bạn mới cải thiện được hiệu quả đọc sách và sẽ tự thấy việc đọc sách trở nên có ý nghĩa hơn.

Chúc mọi người đọc sách vui!